МАЗХАБ КАРМАНУУНУН ЗАРЫЛДЫГЫ ЖАНА МАЗХАБСЫЗДЫКТЫН ЗЫЯНДАРЫ
Ислам дини — Аллах Тааланын адамзатка түшүргөн акыйкат дини. Куран жана Пайгамбарыбыз Мухаммаддын (соллаллооху алайхи ва саллам) сүннөтү — шариаттын негизги булактары. Ал эми мазхабдар — Куран менен сүннөттөгү өкүмдөрдү түшүнүүдө, далилдерди чечмелөөдө жана алардан шарияттык өкүмдөрдү чыгарууда мужтахид аалымдар карманган илимий усулдар.
Ахли сүннөттүн төрт белгилүү мазхабы — Ханафи, Малики, Шафии жана Ханбали мазхабдары. Алардын бардыгы Куранга жана сүннөткө таянат. Айырмачылыктар негизинен далилдерди түшүнүүдө жана айрым фыкхтык маселелерде кездешет.
Мазхаб кармануу — Куран менен сүннөттү четке кагуу эмес, тескерисинче, аларды ишенимдүү аалымдардын илимий мурасы аркылуу туура түшүнүүгө умтулуу.
Куранда аалымдарга кайрылууга буйрук берилген. Аллах Таала мындай дейт:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
«Эгер билбесеңер, илим ээлеринен сурагыла». «Нахл» сүрөсү, 43-аят.
Бул аяттын негизги сабагы — билбеген адам билген кишиге кайрылууга тийиш. Шариаттын өкүмдөрүн өз алдынча Курандан жана хадистерден чыгара албаган адам ишенимдүү фыкх аалымдарынын түшүндүрмөлөрүнө кайрылат.
Мазхаб — өз алдынча жаңы дин же Куран менен сүннөткө кошулган башка булак эмес. Ал шарияттын далилдерин түшүнүүнүн жана өкүмдөрдү чыгаруунун илимий жолу.
Имам Абу Ханифа, Имам Малик, Имам Шафии жана Имам Ахмад ибн Ханбал (рохимахуллох) — Куранды, хадистерди, сахабалардын сөздөрүн жана фыкх илимин терең өздөштүргөн улуу мужтахиддер.
Карапайым мусулман бардык хадистердин сахих же алсыз экендигин, далилдердин кайсынысы жалпы, кайсынысы өзгөчө экендигин жана өкүмдөрдүн бири-бирине болгон байланышын өз алдынча аныктай албайт. Ошондуктан ал ишенимдүү аалымдардын илимине таянууга муктаж.
Кыргызстанда жана Борбордук Азиянын көпчүлүк аймактарында Ханафи мазхабы кылымдардан бери кармалып келет. Анын илимий мурасы ибадат, нике, талак, соода-сатык жана башка көптөгөн маселелерди камтыйт. Ханафи мазхабынын аалымдары шарияттык өкүмдөрдү Куран, сүннөт, ижма жана кыяс сыяктуу далилдерге таянып иштеп чыгышкан. Имам Абу Ханифа (рохимахуллох) жана башка имамдар жаңылбас адамдар эмес. Бирок алардын мазхабдары кылымдар бою көптөгөн аалымдардын изилдөөсүнөн, талкуусунан жана текшерүүсүнөн өткөн системалуу илимий мурас болуп саналат.
Мазхабсыздыктын зыяндары
Бул жерде мазхабсыздык деп төрт белгилүү мазхабдын илимий мурасын четке кагып, жетиштүү билими жок туруп, ар бир адамдын Куран жана хадистерден өкүмдү өз алдынча чыгаруусун түшүнөбүз.
Биринчи зыян: Динди жетиштүү илимсиз түшүнүү
Шариаттын өкүмдөрүн чыгаруу үчүн араб тилин, Курандын тафсирин, хадис илимин, насых-мансух маселелерин, ижманы жана усулул-фыкхты билүү талап кылынат.
Экинчи зыян: Далилдерди өз каалоосуна жараша тандоо
Мазхабсыздык туура эмес колдонулганда, адам ар бир маселеде өзүнө жеңил көрүнгөн пикирди тандай башташы мүмкүн. Мындай көрүнүш диний өкүмдөрдү жеке каалоого ылайыкташтырууга алып келет.
Үчүнчү зыян: Аалымдардын илимий мурасын баалабоо
Төрт мазхабдын имамдары жана алардын шакирттери өмүрүн илимге арнашкан. Алар далилдерди салыштырып, хадистерди изилдеп, өкүмдөрдү усулдарга ылайык чыгарган. Илим ээлерин урматтоо жана алардын эмгегинен пайдалануу — диний билим алуунун маанилүү бөлүгү.
Төртүнчү зыян: Мусулмандардын ортосунда талаш-тартыштын күчөшү
Мазхабсыздыкты туура эмес түшүнгөн айрым адамдар башка мазхабды кармангандарды далилсиз күнөөлөп, алардын ибадаттарын туура эмес деп жарыялоого шашылышы мүмкүн. Чындыгында, төрт мазхабдын ортосундагы көптөгөн айырмачылыктар ижтихадга байланыштуу. Мындай айырмачылыктар мусулмандардын бири-бирин урматтоосуна тоскоол болбошу керек. Аллах Таала мындай дейт:
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا
«Баарыңар Аллахтын жибине бекем жармашкыла жана бөлүнүп-жарылбагыла». «Аали Имран» сүрөсү, 103-аят. Бул аят мусулмандарды биримдикке чакырат. Фыкхтык айырмачылыктарды кастыкка жана бири-бирин айыптоого себеп кылуу туура эмес.
Мазхаб кармануу — Пайгамбардын (соллаллооху алайхи ва саллам) сүннөтүнө каршы келбейт.
Кээ бир адамдар: «Бизге мазхабдын кереги жок, Куран менен хадис жетиштүү», — дешет. Албетте, Куран менен сүннөт — негизги далилдер. Бирок маселе аларга каршы болууда эмес, аларды туура түшүнүүдө. Карапайым мусулман Куран менен сүннөттү четке какпастан, аларды түшүндүргөн ишенимдүү аалымдардын илимине таянышы керек.
Аллах Таала мындай дейт:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
«Эгер билбесеңер, илим ээлеринен сурагыла». «Нахл» сүрөсү, 43-аят. Демек, аалымдан суроо — Куран менен сүннөттөн баш тартуу эмес. Тескерисинче, билбеген маселеде илимге кайрылуу болуп саналат.
Мусулман төмөнкү эрежелерди карманышы керек:
- Өзү жетиштүү илимге ээ болбосо, ишенимдүү аалымдарга кайрылуу.
- Ханафи мазхабын карманса, анын ишенимдүү китептеринен жана аалымдарынан үйрөнүү.
- Башка үч мазхабдын аалымдарын урматтоо.
- Далилдерди өз алдынча талдоого жетиштүү илими жок туруп, аалымдардын өкүмдөрүн четке какпоого аракет кылуу.
- Мазхабдык айырмачылыктарды мусулмандардын ортосунда душмандык жаратууга себеп кылбоо.
Мазхаб кармануунун максаты — имамдын атын коргоо эмес, шариятты туура түшүнүп, Аллах Таалага туура ибадат кылуу.
Корутунду
Мазхабдар — Ислам фыкхынын кылымдар бою өнүгүп келген илимий мурасы. Аларды кармануу карапайым мусулманга диний маселелерди системалуу үйрөнүүгө, ишенимдүү аалымдардын эмгегине таянууга жана өз алдынча туура эмес өкүм чыгаруу коркунучунан сактанууга жардам берет.
Аллах Таала баарыбызга туура илим, пайдалуу түшүнүк жана акыйкат жолдо туруктуулук насип кылсын. Аамиин!
(Башкы бетте колдонулган сүрөт интернет булактарынан алынды)
